मजहबबाट स्वतन्त्रता: किन पर्सियाली र कुर्दहरू धमाधम छोड्दैछन् इस्लाम ?

पश्चिम एसियामा इस्लामिक कट्टरताबाट आजित भएका मानिसहरूमा गहिरो र शान्त किसिमको क्रान्ति भइरहेको छ । 

दशकौंदेखि इरानको इस्लामिक गणतन्त्र र विभिन्न कुर्द क्षेत्रहरू मजहबी शासन र परम्परावादी सामाजिक संरचनाका पर्यायवाची रहेका छन् । तर, विगत केही वर्षयता ठूलो संख्यामा फारसी र कुर्दहरूले इस्लामी मजहब त्यागिरहेका छन् । उनीहरू त्यसको साटो नास्तिकता, अज्ञेयवाद, पन्थनिरपेक्ष मानवतावाद वा जोरोस्ट्रियन विचारधारा जस्ता इस्लामपूर्वका धर्महरूतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् ।

यो घटना व्यक्तिगत विश्वासमा आएको परिवर्तन मात्र नभई मजहबी निरंकुशताविरुद्धको सामाजिक–राजनीतिक विद्रोह र अरबी–इस्लामिक विजयहरूभन्दा अघिको जातीय पहिचानको पुनः प्राप्तिको प्रयास हो । यस महान् मजहबी परित्यागलाई बुझ्नका लागि राजनीतिक मोहभंग, जातीय राष्ट्रवाद र धरातलबाट सुरु भएको सेक्युलरिजमको लहरलाई हेर्नुपर्छ ।

मजहब त्यागको सबैभन्दा राम्रो उदाहरण इरानमा पाइन्छ । सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिदेखि इरानमा कट्टरपन्थीहरूले शासन गरिरहेका छन् । उनीहरूले शरिया कानुन लागू गरेका छन् र दमन तथा हिंसाको सहायताले त्यसलाई पालन गराइरहेका छन् । आधिकारिक रूपमा इरान सरकारले देशमा ९९ प्रतिशतभन्दा बढी नागरिक मुस्लिम भएको दाबी गर्छ । तर, स्वतन्त्र अनुसन्धानले त्यसभन्दा एकदमै फरक चित्र प्रस्तुत गर्छ ।

सन् २०२० मा नेदरल्यान्ड्सस्थित अनुसन्धान संस्था गमानले ५० हजारभन्दा बढी इरानीहरूमाझ सर्वेक्षण गरेको थियो । त्यसको नतिजा आश्चर्यजनक थियो । जम्मा ३२.२ प्रतिशत उत्तरदाताहरूले मात्र आफूलाई इरानको शिया मुस्लिमका रूपमा चिनाएका थिए । बाँकीले आफूलाई नास्तिक (९ प्रतिशत), अज्ञेयवादी वा एग्नोस्टिक (६ प्रतिशत ), जोरोस्ट्रियन (७ प्रतिशत), आध्यात्मिक (१५ प्रतिशत) वा अन्यका रूपमा पहिचान गराए । महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने लगभग आधा उत्तरदाताहरूले आफ्नो जीवनकालमा मजहबप्रतिको आस्था हराएको बताएका छन् ।

निर्वासित इरानी विश्लेषक पुया दयानिमले टिप्पणी गरेअनुुसार, मस्जिदको पवित्रता अब घरको पवित्रतातर्फ सरेको छ र त्यहाँ सेक्युलरिजम फस्टाउँदैछ । बेलायतको बीबीसी र जर्मनीको डोयच वल जस्ता सञ्चारमाध्यमहरूले इस्लामबाट भइरहेको यो मौन प्रस्थानको पुष्टि गरेका छन् । 

मजहबलाई हतियार बनाइनु यसको मुख्य कारण मानिएको छ । राज्यले भ्रष्टाचार, आर्थिक अव्यवस्था र मानवअधिकार उल्लंघनलाई मजहबी तर्क दिएर जायज ठहर्याउँदा जनताले मजहबलाई नै आफ्नो दुःखको स्रोतको रूपमा हेर्न थाल्छन् ।

इरानका फारसीहरू सेक्युलरिजम वा व्यक्तिगत आध्यात्मिकतातर्फ मोडिइरहँदा इरान र इराकमा रहेका कुर्द समुदायहरूले जोरोस्ट्रियन धर्म र याजिदी र यारसानी जस्ता अन्य प्राचीन धर्महरूको पुनरुत्थान भइरहेको अनुभव गरिरहेका छन् ।

धेरैजसो कुर्दहरूले इस्लामलाई अरबीहरूले थोपरेको कठोर विश्वास प्रणालीका रूपमा हेर्न थालेका छन् । त्यसलाई ऐतिहासिक रूपमा कुर्द राष्ट्रिय आकांक्षालाई दबाउन प्रयोग गरिएको थियो । इराकी कुर्दिस्तानमा सन् २०१४ मा आईएसआईएस नामक आतंकवादीहरूको उदय एक निर्णायक मोड साबित भयो । कुर्द र अन्य अल्पसंख्यकहरूका विरुद्ध इस्लामिक स्टेटले देखाएको क्रूरताले इस्लामका कट्टरपन्थी मान्यताहरूमाथि व्यापक प्रश्न उठायो ।

रोयटर्स समाचार संस्था र अल जजीराले प्रकाशन गरेका सामग्रीमा उल्लेख भएअनुसार, सन् २०१५ देखि इराकी कुर्दिस्तानमा हजारौं कुर्दहरूले आफूलाई आधिकारिक रूपमा जोरोस्ट्रियनको रूपमा दर्ता गराएका छन् । त्यस्ता व्यक्तिको वास्तविक संख्यामा विवाद भए पनि त्यसको सांस्कृतिक प्रभाव निर्विवाद छ । सुलेमानिया र एर्बिलमा शताब्दीयौंपछि पहिलोपटक अग्नि मन्दिरहरू (फायर टेम्पल्स) पुनः खुलेका छन् (जोरोस्ट्रियनहरू अग्निपूजक हुन्) ।

कुर्दहरूका लागि जोरोस्ट्रियन धर्म मात्र नभई आस्थाको धरोहर हो । त्यस धर्मले राम्रो सोच, राम्रो शब्द र राम्रो कर्ममा जोड दिन्छ । त्यसले उनीहरूलाई बग्दाद, तेहरान वा अंकारामा देखिने कट्टरपन्थी इस्लामको तुलनामा एक फरक नैतिक मापदण्ड उपलब्ध गराउँछ ।

समाजशास्त्रीहरूले लामो समयदेखि सेक्युलरिजमको सिद्धान्तमाथि बहस गर्दै आएका छन् । उनीहरूले समाज आधुनिक हुँदै जाँदा अनिवार्य रूपमा कम धार्मिक बन्छ भनी तर्क गर्छन् । सन् १९९० को दशकमा विश्वव्यापी इस्लामवादको उदयका कारण यो सिद्धान्त खारेज गरिएको भए पनि आसिफ बयात जस्ता विद्वानहरूले पश्चिम एसियाको वर्तमान अवस्थालाई व्याख्या गर्न उत्तर–इस्लामवादको अवधारणा ल्याएका छन् ।

बयातले सम्पादन गरेको पुस्तक ‘पोस्ट इस्लामिजम: द चेन्जिङ फेसेस अफ पोलिटिकल इस्लाम’ मा इस्लामवाद राजनीतिक परियोजनाका रूपमा असफल भइसकेको तर्क गरिएको छ । उत्तर–इस्लामवादी समाजमा मानिसहरू अनिवार्य रूपमा मजहबविरोधी हुँदैनन् तर उनीहरूले राज्यबाट धर्मलाई अलग गर्नुपर्ने माग गर्छन् ।

इरानमा भने यो प्रक्रिया अझ अगाडि बढेको छ । राज्य नै मजहबी भएकाले इरानमा सेक्युलरिजमको लहर प्रतिक्रियात्मक छ । युरोपमा जस्तो गरी त्यहाँ सेक्युलरिजम बिस्तारै विकास भएको होइन । इरान र कुर्दिस्तानमा सेक्युलरिजमलाई प्रतिरोधको उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिँदैछ ।

मजहबी शासनहरूले भौतिक र अस्तित्वगत सुरक्षालाई खतरामा पारेपछि युवा र शिक्षित पुस्ताहरू पन्थनिरपेक्ष एवं तर्कसंगत मूल्यहरूतर्फ मोडिने गर्छन् भनी रोनाल्ड इंग्लेहार्टको विश्व मूल्य सर्वेक्षण (वर्ल्ड भ्यालुज सर्भे) ले तर्क गर्छ । इरानमा सन् २०२२ मा माहसा अमिनीको मृत्युपछि सुरु भएको महिला, जीवन, स्वतन्त्रता आन्दोलन यसको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो । यो आन्दोलन हिजाब लगाउनुपर्ने इरानी महिलाको बाध्यताजन्य पीडाको अभिव्यक्ति मात्र थिएन । त्यो त राज्यको आधारभूत मजहबी नैतिकताको अस्वीकार थियो ।

इन्टरनेट र स्याटेलाइट टेलिभिजनले मजहबबाट विमुख भइरहेको यस परिवर्तनमा मुख्य भूमिका खेलेका छन् । विगतमा मजहबी प्रवचनमा राज्यको एकाधिकार हुन्थ्यो । आज मनोटो वा इरान इन्टरनेशनल जस्ता फारसी भाषाका च्यानल र इन्स्टाग्राम तथा एक्स जस्ता सामाजिक सञ्जालले मुस्लिमपूर्वका सभ्यताका कथाहरू फैलाउन ठाउँ दिएका छन् ।

सन् २०१३ मा प्रकाशित ‘द पोलिटिक्स अफ ट्रुथ म्यानेजमेन्ट इन साउदी अरेबिया’ पुस्तकका लेखक अफशिन शाहीले हालै गरेको टिप्प्णीअनुसार, डिजिटल माध्यमले इरानी र कुर्दहरूलाई इस्लामी अतिक्रमणभन्दा अघिको इतिहास पत्ता लगाउन मद्दत गरेको छ । उनीहरूले आकीमिनेड र सासानिड साम्राज्यको गौरवशाली इतिहास र इस्लामी विनाशभन्दा अघिको समृद्धिलाई सम्झिरहेका छन् ।

यस साइबर–जागरणले व्यक्तिहरूलाई इस्लामप्रति शंका गर्ने आफू एक्लो व्यक्ति हैन भन्ने महसुस गराउँछ । ह्याशट्याग एक्समुस्लिम प्रायः ट्रेन्डिङमा आइरहेका हुन्छन् । त्यसले मजहब त्यागका लागि मृत्युदण्डको सजाय हुने देशका बासिन्दाका लागि भर्चुअल समुदाय सिर्जना गरेको छ ।

इस्लामी देशका धेरै मानिस नास्तिकता वा जोरोस्ट्रियन धर्मतर्फ आकर्षित भए पनि फारसी र कुर्द जनसंख्याको अर्को ठूलो हिस्सा इसाई रिलिजन, विशेषगरी इभान्जेलिकल प्रोटेस्टेन्टवाद, तर्फ आकर्षित भइरहेको छ । इरानमा चर्चको वृद्धिलाई ट्य्राक गर्ने इलाम मिनिस्ट्रिज जस्ता संस्थाहरूले इरानमा विश्वकै सबैभन्दा तीव्र गतिमा भूमिगत चर्च आन्दोलन चलिरहेको दाबी गरेका छन् ।

मार्क ब्राड्लीको पुस्तक ‘टू मेनी टु जेल: द स्टोरी अफ इरान्स न्यु क्रिस्चियन्स’ मा उल्लेख भएअनुसार, इसाई रिलिजनमा देखिने प्रेमको सन्देशले राज्य–प्रायोजित मजहबी हिंसाबाट पीडित मानिसहरूलाई आकर्षित गरेको छ । कुर्दहरू इसाई रिलिजनमा कन्भर्ट हुँदा क्षेत्रीय शक्तिहरूले चाहेको सामूहिक इस्लामिक पहिचानलाई अस्वीकार गर्ने एउटा माध्यम बनेको छ ।

फारसी र कुर्दहरूले इस्लाम छोडिरहँदा पश्चिम एसियाको भूराजनीतिमा गहिरो प्रभाव परिरहेको छ । दशकौंदेखि शिया क्रिसेन्ट र सुन्नी ब्लकबीचको द्वन्द्व यस क्षेत्रको मुख्य विशेषता रहेको छ । यी क्षेत्रका जनताले अब आफूलाई यी मजहबी लेबलहरूका साथ चिनाउन छोडे भने तेहरान र रियादको राज्य वैधतामाथि प्रश्न उठ्नेछ ।

इरानी जनसंख्याको ठूलो हिस्सा मुस्लिम रहेन भने सर्वोच्च नेता भनी आयातोल्लाह अली खमेनीले आफूलाई पृथ्वीमा ईश्वरको प्रतिनिधि भएको दाबी गर्नुको कुनै अर्थ रहँदैन । यसले शासनको वैधतामा संकट उत्पन्न गर्छ जसलाई दमनमार्फत मात्र व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ ।

कुर्दहरू इस्लामबाट टाढिँदा टर्की, इराक वा इरान जस्ता इस्लामिक राष्ट्रहरूमा समाहित हुने सम्भावना घट्छ । उनीहरूको पहिचान बढी जातीय र कम मजहबी बन्दै जाँदा स्वतन्त्र कुर्दिस्तानको माग अझ तीव्र हुनेछ ।

अझ बढी सेक्युलर वा बहुधार्मिक समाज इरान र कुर्दिस्तानमा विकसित हुँदै गएमा स्वाभाविक रूपमा पश्चिमी देशहरूसँग बढी समन्वय हुनेछ । यस परिवर्तनले नयाँ पश्चिम एसियातर्फ लैजान सक्छ जुन साम्प्रदायिक प्रोक्सी युद्धको सट्टा राष्ट्रिय हित र सेक्युलर शासनद्वारा परिभाषित हुनेछ ।

सन् २०२२ र २०२५/२६ को आन्दोलनपछि इरानी र कुर्द युवाहरूसँग अन्तर्वार्ता लिने पत्रकारहरूले एउटा साझा कुरा पाएका छन् । उनीहरूले आफ्ना बाजेबराजुको मजहबबाट थाकिसकेको प्रतिक्रिया दिएका छन् । तेहरानका एक २४ वर्षीय विद्यार्थीले द गार्डियन पत्रिकालाई बताएअनुसार, मजहबी प्रहरीले उनीहरूलाई विद्यालयमा प्रार्थना गर्न बाध्य पारेका थिए । त्यसले उनीहरूलाई अल्लाहप्रति घृणा जगायो । अहिले उनीहरू प्रकृतिमा, संगीतमा वा कतै पनि नभएको कुरामा आफ्नै भगवान् खोज्छन् ।

इराकको सुलेमानिया शहरमा एकजना कुर्द कार्यकर्ताले फ्रान्स २४ सञ्चारमाध्यमलाई बताएअनुसार, आईएसआईएसले उनीहरूलाई राजनीतिक इस्लामको कुरूप अनुहार देखायो । त्यसपछि उनीहरूले त्यसका जोडिइरहनु ठीक नभएको निर्णय गरे । आफूहरू पहिले कुर्द भएको र आध्यात्मिकता सरकारको नभई नितान्त आफ्नै विषय भएको उनीहरूले बताए ।

यसरी पश्चिम एसियाको इस्लामी मजहबको एकढिक्का पहिचान अब टुक्रिन थालेको देखिएको छ । फारसी र कुर्दहरू इस्लामबाट विमुख हुनु भनेको प्रामाणिकताको खोजी, स्वतन्त्रताको माग र त्यस क्षेत्रको भविष्य विगतको कट्टरपन्थी विचारले निर्धारण गर्दैन भन्ने घोषणा हो ।